Созақ ауданындағы Тайқоңыр елді мекенінің өндірістік келбеті жаңа жобалар арқылы кеңейіп келеді. Бұған дейін елді мекеннің негізгі өндірістік бағыты уран кеніштерімен байланысты болса, қазіргі уақытта уран өнеркәсібіне қажетті өнімді жергілікті жерде өндіруге бағытталған жаңа жобаға басымдық беріліп отыр. Солардың ішіндегі ең ірілерінің бірі – қуаты жылына 800 мың тонна күкірт қышқылын өндіруге арналған зауыт жобасы.
Бұл жобаның маңызы оның өндірістік көлемімен ғана өлшенбейді. Күкірт қышқылы уранды ұңғымалық жерасты шаймалау технологиясында қолданылатын негізгі реагенттердің бірі. Сондықтан уран өндірісі шоғырланған аумақта осындай өнімді өндіретін зауыттың пайда болуы өндірістік тізбекті қысқартуға және қажетті реагентпен тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Жобаның жалпы құны 113 миллиард теңге көлемінде бағаланған. Қазақстанның Даму банкі мәліметінше, жобаны жүзеге асыруға қаржы қарастырылған, ал технологиялық серіктес ретінде италиялық Ballestra компаниясы тартылған. Өндірілетін өнімнің негізгі тұтынушысы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ болады. Бұл жобаның жергілікті өндірістен бастап ұлттық деңгейдегі уран өнеркәсібіне дейінгі тікелей байланысын көрсетеді.
Зауыттың жылдық қуаты 800 мың тонна болуы оның ауқымын айқын аңғартады. Мұндай өндіріс іске қосылған жағдайда Тайқоңырдағы өнеркәсіптік инфрақұрылымның көлемі ұлғайып, елді мекеннің өндірістік маңызы арта түседі. Сонымен бірге жоба уран өндірісіне қажетті реагенттерді жеткізу тізбегін оңтайландыруға бағытталған.
Жобаның тағы бір маңызды нәтижесі – жұмыспен қамту. Ресми мәлімет бойынша, кәсіпорын іске қосылғаннан кейін 274 адамды тұрақты жұмыспен қамту жоспарланған. Бұл Тайқоңыр сияқты өндірістік елді мекен үшін маңызды көрсеткіш. Әсіресе техникалық және инженерлік мамандықтарға сұраныстың артуы жергілікті тұрғындардың кәсіби біліктілігін жетілдіруге жаңа мүмкіндік береді.
Жаңа өндіріс тек зауыт ішіндегі жұмыс орындарымен шектелмейді. Ірі кәсіпорынның қалыпты қызметі үшін көлік, жөндеу, құрылыс, электрмен жабдықтау, техникалық қызмет көрсету және басқа да сервистік бағыттар қажет. Осы арқылы бір өндірістік жоба айналасында бірнеше қосалқы экономикалық қызметтің қалыптасуына жағдай жасалады.
Тайқоңырдың бұл жобада таңдалуы оның уран өндірісі орналасқан аймақ ретіндегі ерекшелігімен байланысты. Күкірт қышқылының уран өндіру технологиясында қолданылуы оны тұтынушыға жақын өндірудің тиімділігін арттырады. Өнімді ұзақ қашықтыққа тасымалдауға кететін шығын мен уақытты азайту өндірістік жүйенің тұрақтылығына оң әсер етуі мүмкін.
Жобаның Қазақстан үшін тағы бір маңызды жағы бар. Елдің уран өндірісі әлемдік нарықта жетекші орында болғанымен, өндіріс үшін қажетті кейбір материалдар мен реагенттерді жеткізу мәселесі де стратегиялық мәнге ие. Күкірт қышқылын ішкі өндіріс есебінен қамтамасыз ету сыртқы жеткізілімдерге тәуелділікті төмендетуге және уран кәсіпорындарының тұрақты жұмысын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сондықтан Тайқоңырдағы зауытты тек бір елді мекендегі жаңа кәсіпорын ретінде бағалау жеткіліксіз. Бұл – Қазақстанның уран өнеркәсібіндегі өндірістік тізбекті ішкі мүмкіндіктер есебінен күшейтуге бағытталған жоба. Уран өндіру, қажетті реагентті дайындау және оны өндірістік нысандарға жеткізу бір-бірімен тығыз байланысатын болады.
Жоба қоршаған орта мен қауіпсіздік талаптарымен де тікелей байланысты. Күкірт қышқылын өндіру химиялық технологияға негізделетіндіктен, өндірістік қауіпсіздік, қоршаған ортаға ықпал және технологиялық процестердің тұрақтылығы ерекше бақылауды қажет етеді. Осыған байланысты жоба бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізіліп, экологиялық мәселелер қарастырылған.
Мұндай тәсіл жаңа өндірісті іске асыру кезінде экономикалық тиімділік пен қауіпсіздіктің қатар қарастырылатынын көрсетеді. Өндіріс көлемін арттырумен бірге қоршаған ортаға ықтимал әсерді бағалау, қауіпсіз технологияларды қолдану және тиісті бақылау жүйесін қалыптастыру маңызды.
Тайқоңырдағы жаңа жобаның Созақ ауданы үшін тағы бір ерекшелігі – инвестициялық белсенділікті арттыруы. Жалпы құны 113 миллиард теңгеге бағаланған өндірістік жоба аудан экономикасына елеулі инвестиция тартып, жаңа өнеркәсіптік қуат қалыптастырады. Мұндай жобалар жергілікті бюджетке түсетін түсімдерге, жұмыспен қамтуға және кәсіпкерлік белсенділікке жанама әсер етеді.
Созақ ауданының экономикасында тау-кен және өнеркәсіп саласының үлесі жоғары. Сондықтан жаңа өндірістердің іске қосылуы ауданның өндірістік құрылымын одан әрі нығайтуға мүмкіндік береді. Бір ғана шикізатты өндіруге тәуелді болмай, сол өндірістің қажеттіліктерін қамтамасыз ететін қосымша кәсіпорындардың пайда болуы экономиканың өзара байланысын күшейтеді.
Тайқоңырдағы күкірт қышқылы зауыты осы тұрғыдан алғанда маңызды мысал. Бір жағынан, ол жаңа өндірістік нысан ретінде жұмыс орындарын қалыптастырады. Екінші жағынан, уран өндірісінің қажеттілігін қамтамасыз етеді. Үшінші жағынан, көлік пен сервистік қызметтерге сұранысты арттырады. Яғни бір жобаның айналасында бірнеше экономикалық бағыт тоғысады.
Болашақта мұндай өндірістік байланыстардың кеңеюі Тайқоңырдың елді мекен ретіндегі маңызын да арттыра алады. Өйткені өндіріс орны көбейген сайын инженерлік және көлік инфрақұрылымына қойылатын талап та жоғарылайды. Бұл өз кезегінде елді мекеннің даму жоспарларында өндірістік қажеттіліктерді ескеруді талап етеді.
Тайқоңырдың қазіргі өндірістік бейнесі осылайша өзгеріп келеді. Бұрын елді мекеннің экономикалық тынысы негізінен уран кеніштерінің қызметімен байланыстырылса, енді сол өндірісті қажетті өніммен қамтамасыз ететін жаңа өнеркәсіптік жоба қалыптасып жатыр. Бұл өндірістің бір-бірімен байланысты бірнеше буынға бөлініп дамып келе жатқанын көрсетеді.
Жылына 800 мың тонна өнім өндіруге жоспарланған, инвестициялық құны 113 миллиард теңге болатын және іске қосылған кезде 274 адамды жұмыспен қамтуға мүмкіндік беретін зауыт Тайқоңырдың болашақтағы экономикалық әлеуетіне жаңа серпін бере алады. Ең бастысы, жоба ауданның табиғи ресурстық әлеуетін дайын өндірістік инфрақұрылыммен ұштастыруға бағытталған.
Осы тұрғыдан алғанда Тайқоңырдағы жаңа өндіріс – Созақ ауданының өнеркәсіптік дамуының келесі кезеңін көрсететін жобалардың бірі. Оның нәтижесі тек зауыттың өз көрсеткіштерімен емес, уран өндірісінің тұрақтылығына, жаңа жұмыс орындарына, инвестиция көлеміне және жергілікті сервистік салалардың дамуына ықпалымен бағаланатын болады.
