Мақтааралдағы егіншіліктің тағдыры жердің көлемінен бұрын суға байланысты. Суармалы алқап үшін оның уақытында және қажетті мөлшерде жетуі өнімнің көлеміне ғана емес, бүкіл шаруашылықтың қаржылық нәтижесіне әсер етеді. Сондықтан аудандағы 453 миллион текше метр су мәселесі жай ғана статистикалық көрсеткіш емес, мыңдаған гектар егістіктің өндірістік жоспарын айқындайтын маңызды ресурс.
2025 жылы Мақтаарал өндірістік бөлімшесі шаруалармен 3280 келісімшарт жасап, 55 641 гектар суармалы егістікке ағын су жеткізді. Арал-Сырдария бассейндік инспекциясының рұқсаты негізінде сол жылы 453 миллион текше метр су пайдаланылды. Оның 178 миллион текше метрі қысқы сор шаю жұмыстарына, 265 миллион текше метрі жазғы вегетациялық кезеңге бағытталған. Яғни бұл көлемнің барлығы бір мезетте егістікке берілмейді: судың бір бөлігі топырақты келесі егіс маусымына дайындауға жұмсалады.
2026 жылға да 453 миллион текше метр су алу жоспарланған. Алайда оның пайдаланылу құрылымы өзгеріп отыр. Биыл жазғы вегетациялық кезеңде 281 миллион текше метр су пайдалану көзделген. Сонымен қатар 41 мың гектар жердің сорын шаю жұмыстары жүргізіліп, бұл жұмыстар толық аяқталған. Мұндай бөлініс су ресурсын тек өсімдікті суаруға ғана емес, топырақтың мелиоративтік жағдайын сақтауға да бағыттаудың маңызын көрсетеді.
Мақтааралдың суару жүйесі бір ғана каналдан тұрмайды. Аудан аумағында 529 ағын су каналы бар, олардың жалпы ұзындығы 1152 шақырымнан асады. Осы жүйенің қалыпты жұмыс істеуі судың егістікке жетуіндегі негізгі шарттардың бірі. 2025 жылы 123 каналдың 116,5 шақырым бөлігі тазартылса, 2026 жылы 184 каналдың жалпы 460,9 шақырым учаскесін механикалық тазалау жоспарланған. Бұл жұмыстың мәні – каналдың өткізу қабілетін сақтап, судың жолдағы шығынын азайту және оны шаруаның алқабына уақытылы жеткізу.
Биыл каналдардың техникалық жағдайына бақылау да күшейтілді. К-20, К-18, К-19, К-16Б және К-15 сияқты проблемалық учаскелер арнайы зерделеніп, олардың су өткізу мүмкіндігі тексерілді. Мониторинг барысында су ағысына әсер ететін факторлар мен ақаулар анықталып, оларды жою бойынша тапсырмалар берілді. Бұл жұмыстардың негізгі мақсаты – суару кезеңінде шаруаларды сумен қамтамасыз етуде іркіліске жол бермеу.
Су ресурсын басқарудағы жаңа кезеңнің тағы бір белгісі – цифрландыру. 2026 жылғы мәлімет бойынша су пайдалану келісімдерінің 2845-і электронды форматқа көшірілген, 432 келісім қағаз түрінде қалған. Вегетациялық кезеңге дейін келісімдерді толық цифрландыру жоспарланған. Электронды жүйе су алуды есепке алу мен келісімшарттарды бақылауды жеңілдетіп, су ресурсын кімнің, қандай көлемде және қандай мақсатта пайдаланатыны туралы деректерді жүйелеуге мүмкіндік береді.
Бұл жерде жер құжаттарының дұрыстығы да маңызды. Мақтааралда 102 шаруашылықтың жер құжаттарындағы сәйкессіздікке байланысты су пайдалану келісімдерін рәсімдеу кезінде қиындықтар туындаған. Демек, су мәселесі тек гидротехникалық инфрақұрылымға байланысты емес. Жердің құқықтық мәртебесі мен су алуға қажетті құжаттардың өзара сәйкестігі де шаруаның өндірістік жоспарына әсер етеді.
453 миллион текше метр суды тиімді пайдаланудың келесі тетігі – су үнемдеу технологиялары. 2026 жылы Жетісай, Мақтаарал және Шардара аудандарындағы 77 шаруашылық 7228 гектар алқапқа осындай технология енгізуді қолға алған. Облыс деңгейінде бұған дейін су үнемдеу технологиялары енгізілген 114 мың гектар алқапта 195 миллион текше метр су үнемделген. Бұл көрсеткіш жаңа технологиялардың су тапшылығын басқарудағы экономикалық маңызын көрсетеді.
Қазақстан көлемінде де 2026 жылғы егіс науқаны кезінде су тұтынуды азайту басты бағыттардың біріне айналды. Мақта алқаптарының суару тәсілі өзгеріп, тамшылатып суару алаңы 79,8 мың гектарға дейін жеткізілді, ал дәстүрлі суару қолданылатын аумақ 82,6 мың гектарға дейін қысқарды. Мемлекеттік органдар мұндай технологиялардың су шығынын азайтып, өнімділікті арттыруға мүмкіндік беретінін атап отыр.
Мақтаарал үшін бұл тәжірибенің маңызы ерекше. Өйткені су көлемі шектеулі жағдайда мәселе тек қосымша су іздеуде емес, қолда бар ресурсты дұрыс бөлуде жатыр. Егіс құрылымын су мүмкіндігіне сәйкестендіру, суды көп қажет ететін дақылдардың көлемін бақылау, каналдарды уақытылы тазалау және су үнемдеу технологияларын енгізу – бір-бірімен байланысты шаралар.
Осы тұрғыдан алғанда 453 миллион текше метр – Мақтааралдың су шаруашылығындағы нақты жоспардың өлшемі. Бірақ оның тиімділігі тек алынған су көлемімен анықталмайды. Негізгі көрсеткіш – сол судың қанша бөлігі егістікке нақты жетті, қанша өнім алынды және қанша су үнемделді деген сұрақтарға жауап.
Алдағы уақытта Мақтаарал үшін су шаруашылығының басты міндеті «көбірек су алу» қағидасынан «әр текше метр судан көбірек нәтиже алу» қағидасына көшу болмақ. Каналдардың жағдайын жақсарту, су есебін цифрландыру, шаруалардың жауапкершілігін арттыру және заманауи суару технологияларын кеңейту осы мақсатқа қызмет етеді.
Сондықтан 453 миллион текше метр суды егістікке жеткізу – жұмыстың соңы емес, керісінше, оны тиімді басқарудың жаңа кезеңі. Мақтааралдың ауыл шаруашылығы үшін судың әр текше метрі есеппен жұмсалып, әр арна өз міндетін атқарып, әр гектар алынған суға сай өнім беруі маңызды. Осындай жүйе қалыптасқанда ғана су ресурсы тұрақты ауыл шаруашылығының сенімді негізіне айналады.
