Созақ ауданының өндірістік әлеуетін сөз еткенде уран өнеркәсібін айналып өту мүмкін емес. Кең даланың қойнауындағы табиғи байлықты игеріп отырған кәсіпорындар аудан экономикасының маңызды бөлігін құрап қана қоймай, Қазақстанның атом өнеркәсібіндегі орнының қалыптасуына да өзіндік үлес қосып келеді. Бүгінде бұл сала бұрынғыдай тек кен өндірумен шектелмей, өндірістік инфрақұрылымды жаңарту, жаңа ресурстарды барлау, технологиялық үдерістерді жетілдіру және мамандардың кәсіби әлеуетін арттыру бағытында дамып келеді. Осы өзгерістердің ортасында Созақтағы «Қазатомөнеркәсіп-SaUran» кәсіпорнының жұмысы ерекше назар аударуға лайық.
Түркістан облысының Созақ ауданындағы Таукент ауылында орналасқан кәсіпорын Қанжуған, Орталық Мойынқұм және Мыңқұдық кен орындарында табиғи уран өндіреді. Өндірістік үдеріс кенді жер қойнауынан алумен ғана аяқталмайды. Алынған шикізат арнайы технологиялық кезеңдерден өтіп, уранның шала тотығы және табиғи уранның химиялық концентраты түріндегі өнімге жеткізіледі. Сондықтан кәсіпорынның қызметін тұтас технологиялық тізбек ретінде қарастырған жөн.
Уран өндірісінің ерекшелігі – оның ұзақ мерзімді жоспарлауды қажет ететінінде. Кеніштің өндірістік мүмкіндігін сақтау үшін ұңғымалар мен технологиялық желілердің жағдайы тұрақты бақылауда болуы, электрмен жабдықтау жүйелері үздіксіз жұмыс істеуі, өндірістік алаңдар қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілуі тиіс. Осы себепті қазіргі таңда салада өндірілген өнім көлемімен бірге өндірістік инфрақұрылымның тұрақтылығына да басымдық беріліп отыр.
Қазақстанның уран өнеркәсібіндегі қазіргі көрсеткіштер бұл бағыттың ел экономикасы үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша «Қазатомөнеркәсіп» әлемдегі табиғи уран өндірушілер арасындағы көшбасшылық орнын сақтады. Қазақстандағы уран өндірісінің жалпы көлемі әлемдік өндірістің елеулі бөлігін құрайды. Бұл нәтижеге еліміздің әр өңіріндегі кен орындары мен өндірістік кәсіпорындардың жұмысы арқылы қол жеткізіліп отыр. Созақтағы өндірістік нысандар осы үлкен жүйенің маңызды буындарының бірі саналады.
Қазақстанның әлемдік уран нарығындағы позициясы бір күнде қалыптасқан жоқ. Елде табиғи уранды өндіруге арналған өндірістік база жылдар бойы қалыптасты. Бүгінде Қазақстан әлемдегі атом электр станцияларына қажетті табиғи уранның ірі жеткізушілерінің бірі болып отыр. Әлемнің бірқатар мемлекеттерінде атом энергетикасын дамытуға деген қызығушылықтың артуы уранның стратегиялық маңызын одан әрі күшейтіп келеді.
Бұл үдерістің Созаққа да тікелей қатысы бар. Себебі аудан аумағындағы кен орындары Қазақстанның табиғи уран өндірісіндегі жалпы тізбектің құрамына кіреді. Яғни Созақта жүргізіліп жатқан өндіріс жұмыстары жергілікті деңгейдегі экономикалық көрсеткішпен ғана өлшенбейді. Мұндағы өндірістің тұрақтылығы елдің жалпы уран өндірісінің нәтижесіне де ықпал етеді.
Қазіргі кезеңдегі тағы бір маңызды бағыт – жаңа ресурстарды іздеу. Уран өндірісінің болашағын қамтамасыз ету үшін қолданыстағы кеніштерді тиімді пайдалану жеткіліксіз. Алдағы жылдарға қажетті минералдық-шикізат базасын қалыптастыру үшін геологиялық барлау жұмыстары қатар жүруі қажет. Осы мақсатта Созақ ауданындағы перспективалы аумақтарға да назар аударылып отыр. «Қазатомөнеркәсіп» Инкай-Мынқұдық аумағында уран барлау жұмыстарына жер қойнауын пайдалану құқығын алғанын жариялаған болатын.
Мұндай жұмыстардың мәні – бүгінгі өндірістен ертеңгі өндірістің негізін қалыптастыру. Геологиялық барлау барысында жаңа учаскелердің мүмкіндігі анықталып, олардың қорлары зерттеледі. Егер перспективалы ресурстар расталса, оларды игерудің техникалық және экономикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Осылайша уран өндірісінің болашағы бірнеше жыл бұрын жасалатын жоспарлар арқылы қамтамасыз етіледі.
Өндірістің жаңаруы технологиялық бағытпен де байланысты. Қазіргі уран өндірісінде тиімділік пен қауіпсіздік қатар жүруі тиіс. Сондықтан өндірістік кәсіпорындар үшін құрал-жабдықтардың сенімділігі, технологиялық тәртіптің сақталуы, автоматтандыру деңгейі және өндірістік процестерді бақылау маңызды болып отыр. Бұл талаптар кәсіпорынның өнімділігін сақтаумен қатар жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Уран өндірісіндегі қауіпсіздік мәселесі ерекше жауапкершілікті қажет етеді. Радиациялық және өнеркәсіптік қауіпсіздік, еңбек жағдайы, қоршаған ортаны қорғау секілді бағыттар өндірістік жоспардың қосымша бөлігі емес, оның негізгі құрамдас элементтері болып саналады. Сондықтан өндірістік алаңдардағы радиациялық жағдайды бақылау, қоршаған ортаға мониторинг жүргізу және еңбек қауіпсіздігі талаптарын сақтау тұрақты назарда болуы тиіс.
Созақтағы уран өндірісінің тағы бір ерекшелігі – оның жергілікті еңбек нарығына әсері. «Қазатомөнеркәсіп-SaUran» кәсіпорнында мыңнан астам маман еңбек етеді. Олардың арасында инженерлер, технологтар, энергетиктер, механиктер, бұрғылау және өндірістік қауіпсіздік мамандары, зертхана қызметкерлері және басқа да кәсіби кадрлар бар. Бұл бір кәсіпорынның айналасында қаншалықты ауқымды еңбек жүйесі қалыптасатынын көрсетеді.
Өндіріс дамыған сайын техникалық мамандарға деген қажеттілік те артады. Бұл өз кезегінде аудан жастарының кәсіптік және техникалық білімге қызығушылығын күшейтуге мүмкіндік береді. Өндіріс пен білім беру жүйесінің байланысы қалыптасқан жағдайда жергілікті жерден шыққан жастардың туған ауданында сұранысқа ие маман атануына жол ашылады.
Сонымен бірге ірі өндіріс орнының жұмысы басқа салалардың дамуына да әсер етеді. Өндіріс тұрақты жұмыс істеуі үшін көлік қызметі, қосалқы бөлшектер, жөндеу жұмыстары, энергетика, байланыс, құрылыс және сервистік қызметтер қажет. Осы арқылы кәсіпорынның айналасында экономикалық белсенділіктің қосымша бағыттары пайда болады.
Бүгінде уран өндірісі Қазақстан үшін тек шикізат өндіретін сала емес. Ол елдің әлемдік нарықтағы экономикалық және технологиялық позициясын айқындайтын маңызды өнеркәсіптік бағыттардың біріне айналды. Қазақстан табиғи уран өндіру көлемі бойынша әлемдегі көшбасшы елдердің қатарында. Бұл жетістік еліміздегі ірі кен орындарының жүйелі игерілуі мен өндірістік кәсіпорындардың тұрақты жұмысына байланысты.
Ал Созақ осы жүйенің негізгі өндірістік орталықтарының бірі болып қала береді. Мұндағы кәсіпорындардың қызметі ауданның экономикалық тынысын қалыптастырып, Түркістан облысының өнеркәсіптік әлеуетіне үлес қосып отыр.
Сондықтан Созақтағы уран өндірісінің қазіргі кезеңін тек қалыптасқан өндірісті жалғастыру деп бағалау дұрыс емес. Қазіргі міндет – бар ресурстарды тиімді пайдалану, жаңа кен орындарын іздеу, инфрақұрылымды жаңарту, технологиялық процестерді жетілдіру және қауіпсіздікті қамтамасыз ету арқылы саланың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қалыптастыру.
Созақ даласындағы бүгінгі өндіріс осындай жаңа талаптармен сабақтасып жатыр. Бір жағынан, қалыптасқан кеніштерде тұрақты жұмыс жалғасса, екінші жағынан, болашақ ресурстарды анықтауға бағытталған барлау жұмыстары жүргізіледі. Өндірістік инфрақұрылым жаңарып, кадрлық әлеует нығая түседі. Мұның барлығы ауданның ғана емес, Қазақстанның уран өнеркәсібінің келешегіне әсер ететін факторлар.
Осы тұрғыдан алғанда «Қазатомөнеркәсіп-SaUran» кәсіпорнының бүгінгі жұмысы Созақтың өндірістік әлеуетін көрсететін нақты мысалдардың бірі. Кәсіпорын қызметі аудан экономикасымен тығыз байланысып қана қоймай, Түркістан облысының өнеркәсіптік құрылымына және Қазақстанның әлемдік уран нарығындағы позициясына да өз үлесін қосып келеді. Ал өндірісті жаңғырту мен жаңа ресурстарды игеруге дайындық бұл бағыттың алдағы кезеңде де маңызды болып қала беретінін көрсетеді.
