Созақ ауданындағы өнеркәсіптің жаңа бағыты ретінде минералды шикізатты терең өңдеу мәселесі соңғы жылдары ерекше маңызға ие болып отыр. Соның ішінде «Созақ Фосфат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі жүзеге асырып жатқан жоба ауданның өндірістік құрылымын өзгерте алатын ірі бастамалардың бірі саналады. Жобаның негізгі ерекшелігі – жергілікті фосфорит шикізатын өңдеп, дайын минералды тыңайтқыш өндіруге бағытталуында.
Бұл бағыт Созақ үшін кездейсоқ таңдау емес. Аудан табиғи ресурстарға бай аумақтардың бірі. Бірақ шикізаттың болуы мен оны дайын өнімге айналдырудың экономикалық тиімділігі – екі бөлек мәселе. Сондықтан «Созақ Фосфат» жобасының мәні кенді тек өндіруде емес, оны өңдеу деңгейін көтеруде жатыр.
2023–2024 жылдары жарияланған ресми ақпаратта жоба құны 130 млрд теңге деңгейінде көрсетіліп, өндіріс іске қосылған жағдайда 1 мың адамды жұмыспен қамту жоспарланған еді.
Алайда 2026 жылғы жаңа мәліметтерде жоба құны шамамен 150 млрд теңге ретінде көрсетіледі. Бұл жобаның құны мен құрылымының іске асыру барысында жаңартылғанын аңғартады. 2026 жылғы тамыздағы ақпаратта өндіріс ошағын «Созақ Фосфат» серіктестігі жүзеге асырып жатқаны және жұмысты қазан айында аяқтау жоспарланғаны хабарланды.
Жобаның қазіргі кезеңге жетуі оның бастапқы жоспардан нақты өндірістік нысанға қарай жылжып отырғанын көрсетеді. Бұл жерде маңызды мәселе – фосфоритті терең өңдеу арқылы қосылған құны жоғары өнім алу. Өйткені минералды тыңайтқыш ауыл шаруашылығы үшін негізгі өндірістік ресурстардың бірі саналады.
Қазақстан үшін мұндай өндірістің стратегиялық маңызы бар. Ел ауыл шаруашылығын дамыту үшін тыңайтқышқа тұрақты сұраныс қалыптастырады. Ал минералды тыңайтқыш өндірісінің ішкі базасын күшейту импортқа тәуелділікті азайтып, отандық аграрлық сектордың тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік береді.
Созақтағы жобаның тағы бір ерекшелігі – оның тау-кен және химия өнеркәсібін бір тізбекке жақындатуы. Фосфорит кенін өндіру бір бөлек, оны химиялық өңдеп тыңайтқышқа айналдыру бір бөлек өндірістік деңгей. Екінші кезеңнің қалыптасуы аудан экономикасында өңдеу өнеркәсібінің үлесін арттыруы мүмкін.
Бұл тұрғыда «Созақ Фосфат» жобасы ауданның қазіргі өндірістік көрсеткіштерімен де үндеседі. Созақтың 2026–2030 жылдарға арналған даму жоспарында 2025 жылдың он айында өңдеу өнеркәсібі өнімінің көлемі 238,8 млрд теңгеге жеткені көрсетілген. Бұл сала бойынша өндіріс индексі 114,5 пайызды құраған.
Жаңа зауыттың іске қосылуы осы көрсеткіштерге қосымша серпін беруі мүмкін. Әсіресе өндіріс толық қуатқа шыққан жағдайда ауданның химия және өңдеу өнеркәсібіндегі үлесі артады. Сонымен бірге кәсіпорынға инженерлер, технологтар, химиктер, зертхана мамандары, механиктер және өндірістік қауіпсіздік қызметкерлері қажет болады.
Жоба мыңға жуық адамды жұмыспен қамтуға бағытталғаны да оның әлеуметтік маңызын арттырады. Бұл тек жұмыс орындарының саны емес. Өндірістің қалыптасуы техникалық мамандықтарға сұранысты күшейтіп, жергілікті кадрларды даярлау мәселесін алдыңғы орынға шығарады.
Жаңа кәсіпорынның жанында қосымша қызмет түрлері де қалыптасуы ықтимал. Шикізат тасымалы, дайын өнім логистикасы, жабдықтарды жөндеу, құрылыс және сервистік қызмет көрсету секілді бағыттарға сұраныс артады. Демек, зауыттың экономикалық әсерін тек өзінің өндіріс көлемімен өлшеу дұрыс емес.
Минералды тыңайтқыш өндірісінің тағы бір ерекшелігі – оның ауыл шаруашылығымен тікелей байланысы. Қазақстанда егістік көлемі мен өнімділікті арттыру мәселесі күн тәртібінде тұрған кезде тыңайтқыш өндірісінің тұрақты болуы маңызды. Егер өнімнің бір бөлігі ішкі нарыққа бағытталса, отандық шаруалар үшін жеткізу тізбегі қысқарып, нарықтағы тұрақтылық артуы мүмкін.
Әрине, мұндай ірі жобаның тиімділігі оның іске қосылуымен ғана анықталмайды. Өндірістің жоспарланған қуатқа шығуы, өнімнің өзіндік құны, өткізу нарығы, шикізат базасының тұрақтылығы және технологиялық қауіпсіздік секілді факторлар маңызды болады. Сондықтан жобаның келесі кезеңі өндірісті тұрақты режимге шығару мәселесімен байланысты.
«Созақ Фосфаттың» тағы бір ерекшелігі – оның ауданның экономикалық моделін өзгерту мүмкіндігі. Созақ ұзақ уақыт бойы уран, тау-кен және басқа да табиғи ресурстарды игерумен ерекшеленіп келді. Фосфоритті терең өңдеу жобасы осы ресурстық әлеуетті өңдеу өнеркәсібімен ұштастыруға мүмкіндік береді.
Егер жоба жоспарланған деңгейде іске қосылып, тұрақты өндірістік қуатқа шықса, Созақта минералды шикізатты өндіру мен дайын химиялық өнім шығарудың арасындағы байланыс күшейеді. Бұл аудан үшін жаңа өндірістік құзыреттердің қалыптасуына жол ашады.
Сондықтан «Созақ Фосфат» жобасын жай ғана кезекті зауыт құрылысы ретінде бағалау жеткіліксіз. Оның негізгі мәні – жергілікті табиғи ресурсты өңдеу арқылы қосылған құны жоғары өнім шығару, жаңа жұмыс орындарын қалыптастыру және ауданның өңдеу өнеркәсібін күшейту. 2026 жылғы мәліметтер жобаның нақты өндірістік кезеңге жақындағанын көрсетіп отыр. Ендігі маңызды көрсеткіш – кәсіпорынның жоспарланған қуатқа шығып, Созақтың жаңа индустриялық бағытына айналуы.
