Созақ ауданындағы шағын өндірістер туралы сөз болғанда «Сырлы Созақ» кәсіпорнының тарихы назар аударуға тұрарлық. Өйткені бұл жоба бір кездері жергілікті шикізатты қайта өңдеп, уран өндірісіне қажетті өнім шығаруға болатындығын көрсеткен кәсіпорындардың бірі еді. Бүгінде оның мәселесі өндірісті жай ғана сақтау емес, бұрын қалыптасқан әлеуетті қайта жандандыру тұрғысынан қарастырылуы қажет.
«Сырлы Созақ» Шолаққорғандағы индустриялық аймақта орналасқан. Кәсіпорынның негізгі бағыты – полимер қалдықтарын қайта өңдеу және төменгі қысымға арналған полиэтилен құбырларын өндіру. Бұған дейінгі өндірістік мәліметтерде жоба құны 222,9 млн теңге болғаны, жылдық қуаты 1 мың тоннаға дейін жеткені және өнімнің уран өндіруші кәсіпорындарға жеткізілгені көрсетілген.
Бұл жерде жобаның негізгі ерекшелігі бірден байқалады: кәсіпорын бір мезетте екі міндетті шешеді. Біріншісі – полимер қалдықтарын қайта өңдеу. Екіншісі – өндірісте пайдалануға болатын дайын өнім шығару. Яғни қалдықтың өзі екінші рет өндірістік айналымға енгізіледі.
Кәсіпорынның өнім бағыты Созақтың экономикалық ерекшелігімен де тікелей байланысты. Ауданда уран өндірісі ірі өнеркәсіптік сала болғандықтан, оған қажетті құбырлар мен басқа да материалдарға сұраныс қалыптасады. Бұрын «Сырлы Созақ» өнімінің уран өндіруші кәсіпорындарға жеткізілгені осы өндірістік байланыстың нақты мысалы.
Кәсіпорынның бастапқы кезеңіндегі көрсеткіштері де шағын өндірістің әлеуетін аңғартқан. 2016 жылғы мәліметте зауытта 50 жергілікті азамат жұмыс істегені айтылған. Ал кейінгі жарияланымдардың бірінде индустриялық аймақтағы бірнеше кәсіпорынмен бірге 98 адамның тұрақты жұмыспен қамтылғаны көрсетілген.
Алайда қазіргі мәселе – кәсіпорынның бұрынғы мүмкіндігін сақтап қалу ғана емес, оны жаңа жағдайға бейімдеу. 2024 жылы Түркістан облысы кәсіпкерлер палатасының өкілдері Созақтағы кәсіпорындардың жағдайымен танысып, «Сырлы Созақ» ЖШС-нің жұмысын жандандыру үшін инвестор тарту қажеттігін атап өткен. Бұл кәсіпорынның өндірістік әлеуеті болғанымен, оны толық пайдалану үшін қосымша инвестиция қажет екенін көрсетеді.
Бұл мәселені ауданның қазіргі экономикалық жағдайымен байланыстыра қараған жөн. Созақтың 2025 жылдың он айындағы өнеркәсіп өнімінің көлемі 784,6 млрд теңгеге жетті. Өңдеу өнеркәсібінің көлемі 238,8 млрд теңге болды. Демек, ауданда шикізат өндірумен қатар өңдеу саласының да айтарлықтай экономикалық базасы қалыптасқан.
Осындай жағдайда шағын қайта өңдеу кәсіпорындарының толық қуатта жұмыс істеуі маңызды. Себебі үлкен өндірістер аудан экономикасының негізгі көрсеткіштерін қалыптастырғанымен, шағын кәсіпорындар экономиканың ішкі байланысын күшейтеді. Олар жергілікті жерде жұмыс орындарын құрып, қалдықтарды қайта өңдеп, ірі кәсіпорындарға қажетті тауарларды шығаруға мүмкіндік береді.
«Сырлы Созақтың» болашағын осы тұрғыдан қарастырған дұрыс. Кәсіпорынды қайта жандандыру үшін тек қаржы құю жеткіліксіз. Оның өнім түрлерін жаңарту, заманауи технология енгізу, өндірістік қуатты қайта бағалау және тұрақты өткізу нарығын қалыптастыру қажет.
Әсіресе уран өндіруші кәсіпорындармен өндірістік кооперацияны қайта күшейту маңызды. Егер жергілікті кәсіпорын ірі өндірістерге қажетті өнімді сапа талаптарына сай тұрақты жеткізе алса, оның нарығы дайын болады. Бұл шағын бизнестің тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.
Екінші маңызды бағыт – қайта өңдеу. Қазіргі кезде қалдықтарды азайту және қайталама шикізатты экономикалық айналымға енгізу әлемдік өндірістің маңызды талаптарының біріне айналды. Созақтағы полимер қалдықтарын өңдеу жобасы осы тұрғыдан уақыт талабына сәйкес келеді.
Үшінші бағыт – кадр. Өндірісті жаңғырту үшін жаңа технологияны меңгерген мамандар қажет. Полимер өңдеу, экструзия, сапаны бақылау, жабдықтарды жөндеу және өндірістік қауіпсіздік бойынша мамандарды даярлау кәсіпорынның тұрақты жұмыс істеуіне әсер етеді.
«Сырлы Созақ» мысалынан тағы бір маңызды мәселені көруге болады. Өндірістік жобаның бастапқыда іске қосылуы оның ұзақ мерзімді табысты болатынына кепілдік бермейді. Нарық өзгеруі, құрал-жабдықтың тозуы, айналым капиталының жетіспеуі немесе өткізу арналарының тарылуы шағын кәсіпорынға әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұндай өндірістерге инвестициялық сүйемелдеу мен нарықтық қолдау қажет.
Бүгінде Созақта жаңа ірі жобалар қолға алынып жатыр. 2024–2030 жылдары аудан бойынша 38 инвестициялық жобаны іске асыру жоспарланған, олардың жалпы құны 640 млрд теңгеден асады. Өнеркәсіп саласына 15 жоба тиесілі.
Осы жаңа өндірістердің пайда болуы «Сырлы Созақ» секілді кәсіпорындар үшін де мүмкіндік туғызуы мүмкін. Себебі жаңа зауыттар көбейген сайын оларға қосалқы өнімдер мен қызметтер қажет болады. Яғни бұрыннан бар шағын кәсіпорындар жаңа өндірістік тізбектерге қосыла алады.
Сондықтан «Сырлы Созақтың» тағдырын жеке бір кәсіпорынның мәселесі ретінде емес, ауданның шағын өндірісін дамыту мәселесі ретінде қарастырған жөн. Оның бұрынғы тәжірибесі жергілікті жерде өндіріс ұйымдастыруға болатынын көрсетті. Ендігі міндет – сол тәжірибені жаңа технологиямен, жаңа инвестициямен және тұрақты өткізу нарығымен ұштастыру.
Егер кәсіпорын қайта жанданып, толық қуатына жақындай алса, оның пайдасы бірнеше бағыттан көрінеді: қалдық қайта өңделеді, дайын өнім өндіріледі, жергілікті жұмыс орындары көбейеді және ірі өндірістердің кейбір қажеттілігі аудан ішінде қамтамасыз етіледі.
Демек, «Сырлы Созақ» – өткеннің өндірістік жобасы ғана емес, қайта жаңғыртуға болатын жергілікті өндірістік әлеуеттің мысалы. Оның келешегі инвестиция мен технологияға ғана емес, ауданның ірі кәсіпорындарымен өндірістік кооперацияны қаншалықты тиімді жолға қоя алатынына байланысты.
