Созақ ауданындағы өндірістің бір ерекшелігі – өңірде тек ірі тау-кен кәсіпорындары ғана емес, жергілікті шикізат пен сұранысқа негізделген шағын және орта өндірістердің де қалыптасуы. Соның нақты мысалының бірі – Шолаққорғандағы «Дархан-Ас» өндірістік кооперативінің ас тұзын өңдеу кәсіпорны. Бүгінде бұл өндіріс орны ауданның индустриялық аймағында жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың қатарында.
Қазақстанның индустриялық аймақтары жөніндегі ресми дерекқорда «Дархан-Ас» кәсіпорнының негізгі бағыты азық-түлік тұзын өңдеу екені және кәсіпорынның жұмыс істеп тұрғаны көрсетілген. Ол Созақ индустриялық аймағының қазіргі қатысушыларының бірі ретінде тіркелген. Индустриялық аймақтың жалпы аумағы 50 гектарды құрайды, оның 49,5 гектары пайдалы алаң ретінде көрсетілген.
«Дархан-Астың» өндірістік тарихы Созақтағы өңдеу өнеркәсібінің қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты. Бұған дейін жарияланған өндірістік мәліметтерде кәсіпорынның йодталған ас тұзын шығаруға маманданғаны, жобалық қуаты жылына 9 600 тоннаға дейін жететіні айтылған. Кәсіпорынның бұрынғы өндірістік көрсеткіштерінде бір жыл ішінде 2 500 тонна тұз өңделіп, нарыққа шығарылғаны және сол кезеңде 14 адамның жұмыспен қамтылғаны көрсетілген. Бұл деректер кәсіпорынның бастапқы өндірістік әлеуетін бағалауға мүмкіндік береді.
Тұз өндірісінің аудан үшін маңызы оның күнделікті тұтыну тауарына қатысты болуымен ерекшеленеді. Уран немесе металл өндірісіндегі өнімдер негізінен өнеркәсіптік тізбекке бағытталса, ас тұзы тікелей халық тұтынатын өнім санатына жатады. Сондықтан жергілікті жерде тұзды өңдеу ауыл шаруашылығы мен тау-кен саласынан бөлек, азық-түлік өндірісінің де аудан экономикасында орын алуына мүмкіндік береді.
Йодталған тұз өндірісінің әлеуметтік мәні де бар. Йод адам ағзасына қажетті микроэлементтердің бірі болғандықтан, тағамдық тұзды йодтау халықтың дұрыс тамақтануына байланысты қоғамдық денсаулық сақтау шараларының бірі ретінде қарастырылады. Осы себепті мұндай кәсіпорынның жұмысы қарапайым азық-түлік өнімін шығарудан бөлек, тұтыну нарығын жергілікті өніммен қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Шолаққорғандағы өндіріс орнының индустриялық аймақта орналасуы да маңызды. Мұнда кәсіпорындардың бір жерге шоғырлануы электр энергиясы, жол, байланыс және басқа да инженерлік инфрақұрылымды ұйымдастыруды жеңілдетеді. 2026 жылғы ресми ақпаратта облыстық инвестиция және экспорт басқармасының басшысы индустриялық аймақта болып, «Дархан-Ас», «UKO-S STAR» және басқа кәсіпорындардың жұмыс барысымен танысқаны хабарланған. Кәсіпорындар тарапынан электр энергиясының бағасы мен интернет мәселелері көтерілген.
Бұл мәселе шағын өндірістің тұрақты жұмысында инфрақұрылымның қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Өнім шығаратын кәсіпорын үшін электр энергиясы тек тұрмыстық қажеттілік емес, технологиялық процестің негізгі элементі. Сондықтан энергия бағасы мен инженерлік желілердің тұрақтылығы өндіріс шығынына тікелей әсер етеді.
«Дархан-Астың» тәжірибесі Созақтағы индустриялық саясаттың тағы бір қырын көрсетеді. Аудандағы шағын өндірістердің барлығы бірдей жүздеген миллиард теңгелік жоба емес. Бірақ осындай кәсіпорындар жергілікті экономикаға өңдеу бағытын енгізіп, тұрақты жұмыс орындарын қалыптастырады және тұтыну нарығына өнім шығарады.
Бұған қоса кәсіпорынның дамуы үшін өнім көлемін арттырумен қатар, өткізу нарығын кеңейту, қаптама сапасын жетілдіру, өндірістік жабдықтарды жаңарту және өнім түрін көбейту маңызды. Қазіргі нарықта тек өнім шығару жеткіліксіз. Оның сапасы, қаптамасы, логистикасы және сауда желілеріне ену мүмкіндігі де бәсекеге қабілеттілікті анықтайды.
Созақ ауданының экономикасында өнеркәсіп өндірісінің көлемі соңғы жылдары өсіп келеді. 2025 жылдың алғашқы 10 айында ауданның өнеркәсіп өнімдері 784,6 миллиард теңгеге жеткен. Оның ішінде өңдеу өнеркәсібінің көлемі 238,8 миллиард теңгені құрады. Бұл көрсеткіштер ауданда шикізат өндірумен қатар өңдеу бағыттарының да салмағы бар екенін көрсетеді.
«Дархан-Ас» осы өңдеу бағытының шағын, бірақ нақты буындарының бірі. Оның жұмысы Созақта өндірісті әртараптандырудың мүмкін екенін көрсетеді. Егер кәсіпорынның қуаты толық пайдаланылып, тұрақты өткізу нарығы қалыптасса, жергілікті жерде азық-түлік өндірісінің үлесін арттыруға мүмкіндік бар.
Сондықтан Шолаққорғандағы ас тұзы өндірісін бір ғана кәсіпорынның қызметі ретінде емес, ауданның индустриялық әлеуетін қалыптастыратын шағын өндірістер жүйесінің бір бөлігі ретінде бағалаған жөн. «Дархан-Ас» – жергілікті жерде өнім шығару, еңбек ресурсын пайдалану және өңдеу өнеркәсібін дамыту бағыттарының нақты мысалы.
