Мақтааралдағы суармалы егіншіліктің көзге көрінбейтін, бірақ ең маңызды бөлігі – каналдар жүйесі. Егістікке су жеткен сәтке дейін оның артында су алу нүктесі, магистральдық арна, ішкі шаруашылық каналдары және тарату жүйесі жұмыс істейді. Сондықтан Мақтааралдың аграрлық өндірісін сөз еткенде каналдардың жағдайын жеке қарастырудың маңызы зор.
Аудандағы суару жүйесінің ауқымы да үлкен. Қазіргі мәлімет бойынша Мақтаарал аумағында 529 ағын су каналы бар. Олардың жалпы ұзындығы 1152 шақырымнан асады. Бұл – ондаған елді мекен мен мыңдаған гектар егістікті байланыстырып тұрған күрделі инженерлік жүйе. Каналдың бір бөлігіндегі ақау немесе арнаның өткізу қабілетінің төмендеуі судың төменгі бөліктегі алқаптарға жетуіне әсер етуі мүмкін.
Сондықтан соңғы кезеңде каналдарды тазалау жұмыстарына ерекше мән беріліп отыр. 2026 жылы ауданда 184 каналдың жалпы ұзындығы 460,9 шақырым болатын учаскелерін механикалық тазалау жоспарланған. Бұл жұмыстың мақсаты – арна түбіндегі шөгінділерді, өсімдіктерді және судың қалыпты ағуына кедергі келтіретін басқа да бөгеттерді жою. Каналдың өткізу қабілеті қалпына келген сайын су шаруашылықтарға белгіленген көлемде және уақытында жетуге мүмкіндік алады.
Каналдарды күтіп ұстау – бір реттік жұмыс емес. Су арнасында уақыт өте келе лай жиналады, жағасы шөгеді, кей жерлерде өсімдік басады. Мұндай жағдай судың қозғалысын баяулатып, оның жолдағы жоғалуын көбейтуі мүмкін. Сондықтан механикалық тазалау жұмыстары суару маусымының қалыпты өтуін қамтамасыз ететін тұрақты шаралардың бірі болып саналады.
2026 жылы каналдардың техникалық жағдайын бағалау мақсатында бірқатар проблемалық учаскелер де арнайы зерделенді. Атап айтқанда, К-20, К-18, К-19, К-16Б және К-15 каналдары тексеріліп, олардың су өткізу қабілетіне әсер ететін мәселелер анықталды. Жауапты мекемелерге анықталған кемшіліктерді жою жөнінде тапсырмалар берілген. Бұл – каналдардың жағдайын тек су жетпей қалған кезде емес, алдын ала бақылаудың қажеттігін көрсетеді.
Суару жүйесінің тұрақты жұмыс істеуі үшін каналдың басынан аяғына дейінгі қозғалысты бақылау қажет. Жоғарғы бөліктегі шаруашылық суды уақытында алғанымен, төменгі орналасқан алқаптарға су жетпесе, бүкіл жүйенің тиімділігі төмендейді. Осы себепті су бөлу кезінде кезектілік пен белгіленген лимиттерді сақтау маңызды.
Бұл ретте су пайдалану келісімдерінің электронды форматқа көшуі де каналдар жүйесін басқаруды жаңа деңгейге шығарып отыр. 2026 жылы Мақтааралда су пайдаланушылармен жасалған келісімдердің басым бөлігі электронды форматқа ауыстырылды. Электронды есеп су алу көлемін бақылауға, келісімшарттарды жүйелеуге және су ресурсын бөлуді нақтылауға мүмкіндік береді.
Каналдардың жағдайы жердің мелиоративтік ахуалымен де байланысты. Су тек егістікті ылғалдандыру үшін қажет емес. Кей кезеңде топырақтағы тұздың мөлшерін төмендету үшін арнайы шаю жұмыстары жүргізіледі. 2026 жылы Мақтааралда 41 мың гектар жердің сорын шаю жоспарланып, бұл жұмыстар толық орындалғаны хабарланды. Мұндай жұмыстар да суару инфрақұрылымының сенімді болуын талап етеді.
Каналдардың тазалығы шаруаның жеке шаруашылығынан тыс мәселе сияқты көрінгенімен, оның нәтижесі тікелей егістіктен байқалады. Арнадан су уақытында келмесе, егіс мерзімі бұзылады. Су беру кешіксе, өсімдіктің даму кезеңіне кері әсер етуі мүмкін. Ал су көлемі жоспардан төмендесе, шаруаның өнімділігіне байланысты тәуекел көбейеді.
Сондықтан Мақтааралдағы каналдарды күтіп ұстау жұмыстары ауыл шаруашылығы инфрақұрылымының негізгі бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс. Каналды тазалау, проблемалық учаскелерді анықтау, су өткізу қабілетін бақылау және су бөлу тәртібін сақтау – бір-бірімен байланысқан жұмыстар.
Бұдан бөлек, каналдарды жөндеу мен жаңғырту мәселесі де маңызды. Түркістан облысының су шаруашылығы жүйесінде каналдардың бір бөлігінің тозуы бұрыннан қалыптасқан мәселе болып отыр. Облыс бойынша жөндеу жұмыстары кезең-кезеңімен жүргізілуде. Бұл бағыттағы инвестицияның мәні жаңа арна салуда ғана емес, қолданыстағы жүйенің қызмет ету мерзімін ұзартуда жатыр.
Мақтааралдың тәжірибесі бір қарапайым нәрсені көрсетеді: егістікке су жеткізу – суды алу ғана емес, оны жоғалтпай тасымалдау процесі. Ал бұл процестің негізгі буыны – канал.
Сондықтан 2026 жылғы каналдарды тазалау және техникалық бақылау жұмыстарының маңызы егіс маусымымен ғана шектелмейді. Бұл – аудандағы суару жүйесін ұзақ мерзімге сақтап қалуға бағытталған жұмыс. Канал дұрыс жұмыс істесе, су белгіленген алқапқа жетеді; су жетсе, шаруа егісін уақытында жүргізе алады.
Мақтаарал үшін ендігі міндет – бар каналдарды сақтап қана қоймай, олардың техникалық жағдайын тұрақты бақылау және су қозғалысын барынша нақты есепке алу. Өйткені мың шақырымнан асатын суару желісінің әр шақырымы ауыл шаруашылығы өндірісінің үздіксіздігіне әсер ететін маңызды инфрақұрылым болып табылады.
