Мақтааралдың суармалы егіншілігінде бұрын судың егістікке жетуі басты мәселе болса, қазір келген суды барынша тиімді пайдалану алдыңғы орынға шықты. Климаттың құбылуы, су ресурстарына түсетін қысым және өндіріс шығынының өсуі шаруаларды дәстүрлі суару тәсілдеріне жаңаша қарауға мәжбүр етуде. Ендігі жерде су – жай ғана өндіріс құралы емес, өзіндік құны бар экономикалық ресурс.
Осы өзгерістің негізгі бағыты – су үнемдеу технологияларын енгізу. Түркістан облысында 2026 жылы бұл бағытқа ерекше басымдық беріліп, Мақтаарал, Жетісай және Шардара аудандарының әрқайсысына 8 мың гектардан су үнемдеу технологияларын енгізу жоспары белгіленді. Яғни Мақтаарал бойынша бір жылдың өзінде 8 мың гектар алқапты жаңа технологияларға көшіру міндеті қойылды.
Бұл жұмыстың ауқымы кездейсоқ емес. Мемлекеттік деңгейде ауыл шаруашылығында су үнемдейтін технологиялардың қолданылу көлемін жыл сайын арттыру міндеті қойылған. Түркістан облысында мұндай технологиялар енгізілген алқаптың жалпы көлемі 114 мың гектарға жетті. Оның ішінде тамшылатып және жаңбырлатып суару жүйелері қолданылады.
Тамшылатып суару кезінде су өсімдіктің тамыр аймағына қажетті мөлшерде жеткізіледі. Бұл тәсіл судың босқа жайылып кетуін азайтып, ылғалды өсімдікке бағыттауға мүмкіндік береді. Ал жаңбырлатып суару технологиясы суды арнайы қондырғылар арқылы алқапқа біркелкі таратады. Екі технологияның да ортақ мақсаты – бұрынғыдай суды көп көлемде жіберу емес, қажетті мөлшерін дәл жеткізу.
Ресми мәлімет бойынша су үнемдеу технологиялары ағын суды 1,5–2 есеге дейін үнемдеуге мүмкіндік береді, ал ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін 2–3 есеге арттыруға жағдай жасайды. Бұл көрсеткіштер технологияның тек табиғатты қорғау құралы емес, шаруаның табысын арттыруға ықпал ететін экономикалық тетік екенін көрсетеді.
Су үнемдеу технологиясына көшу шаруадан бастапқы инвестиция талап етеді. Жүйені орнату, қажетті құрал-жабдықты сатып алу және оны егіс жағдайына бейімдеу белгілі бір шығынды қажет етеді. Осы себепті мемлекет мұндай шығындарды субсидиялау арқылы шаруалардың жаңа технологияға өтуін ынталандырып отыр. 2024 жылғы ресми мәліметте су үнемдеу технологияларын енгізу шығындарының 80 пайызына дейін инвестициялық субсидия қарастырылғаны көрсетілген.
Технологияның қолжетімділігі де біртіндеп артып келеді. Түркістан облысында су үнемдеу жабдықтарын өндіретін төрт кәсіпорын жұмыс істейді. Олардың жобаларының жалпы құны 25,7 млрд теңге, ал өндірістік қуаты 163 мың гектар алқапқа су үнемдеу технологияларын енгізуге мүмкіндік береді. Бұл ауыл шаруашылығы үшін маңызды өзгеріс: технологияны сырттан ғана күтпей, оның өндірістік базасы өңірдің өзінде қалыптасып келеді.
Олардың қатарында тамшылатып суару жүйелерін шығаратын «Тұран су» кәсіпорны да бар. Кәсіпорын жылына 9 мың гектар алқапқа жететін тамшылатып суару жүйесін өндіруге мүмкіндік беретін қуатпен жұмыс істейді. Мұндай өндіріс шаруалардың жабдыққа қолжетімділігін арттырып, жаңа технологияны енгізу процесін жеделдетуге жағдай жасайды.
Мақтаарал шаруасы үшін су үнемдеудің тағы бір артықшылығы – өнімнің тұрақтылығы. Ашық арнадан суару кезінде алқаптың бір бөлігіне су көп, екінші бөлігіне аз түсуі мүмкін. Заманауи жүйеде су беру процесін реттеу мүмкіндігі жоғары. Бұл өсімдіктің біркелкі дамуына әсер етіп, шаруаның суару уақытын жоспарлауын жеңілдетеді.
Су үнемдеу тек технология орнатумен аяқталмайды. Шаруаның суару тәртібін өзгертуі, топырақтың ылғалын бақылауы, суды өсімдіктің даму кезеңіне қарай беруі де маңызды. Яғни жаңа жүйе жаңа аграрлық тәртіпті талап етеді. Бұрын «су бар кезде суару» қағидасы басым болса, енді «өсімдікке қажет кезде қажетті мөлшерде су беру» тәсілі қалыптасуы керек.
Бұл өзгеріс әсіресе суы шектеулі жылдары маңызды. Мемлекеттік органдардың мәліметінше, Түркістан облысында су тапшылығының өткір сезілуі су үнемдеу технологияларын жедел енгізудің қажеттігін көрсетті. Осыған байланысты өңірде жыл сайын кемінде 50 мың гектар алқапқа жаңа технология енгізу жоспарланып отыр.
Мақтааралда су үнемдеу мәселесі осылайша жеке шаруаның таңдауынан өңірлік аграрлық саясаттың бір бөлігіне айналып келеді. Бұл жерде мақсат суды аз пайдалану ғана емес. Негізгі міндет – әр текше метр судан мүмкіндігінше көп өнім алу.
Сондықтан алдағы уақытта шаруаның бәсекеге қабілеттілігі оның қанша жер игеретінімен қатар, сол жерге қанша су жұмсайтыны арқылы да бағалануы мүмкін. Су шығынын азайтып, өнімділікті сақтай алған шаруашылық өндіріс шығынын тиімді басқара алады.
Мақтаарал үшін су үнемдеу – уақытша науқан емес, ұзақ мерзімді қажеттілік. Тамшылатып және жаңбырлатып суару, заманауи жабдық, мемлекеттік субсидия және агротехникалық тәртіп бір жүйеге келгенде ғана нәтиже жоғары болады.
Ең басты өзгеріс – шаруаның суға деген көзқарасында. Бұрын су егістікті қамтамасыз ететін табиғи ресурс ретінде қабылданса, енді оның әр литрі есеппен пайдаланылатын өндірістік ресурсқа айналып отыр. Суды үнемдей алған шаруа – шығынын азайтып қана қоймай, өзінің ертеңгі өндіріс тұрақтылығын да қамтамасыз етеді.
